Muzeum Arslan Eyje Private Amphora – 5000 lat historii handlu morskiego w Taşucu

W nadmorskiej miejscowości Taşucu na śródziemnomorskim wybrzeżu prowincji Mersin stoi budynek z początku XIX wieku, który niegdyś służył jako magazyn. Dzisiaj mieści się tu Muzeum Arslan Eyce Private Amphora — jedyne w swoim rodzaju muzeum archeologii morskiej w Turcji, w całości poświęcone amforom. Kolekcja obejmuje imponujący zakres: od 3200 roku p.n.e. do 1800 roku n.e. — prawie pięć tysięcy lat historii handlu morskiego, zawarte w 400 glinianych naczyniach o różnych kształtach, rozmiarach i pochodzących z różnych epok. Muzeum Arslan Eyce Private Amphora to miejsce, w którym historia basenu Morza Śródziemnego opowiadana jest językiem glinianych naczyń, które milczały na dnie morza, a przemówiły w rękach jednego entuzjasty.

Historia i pochodzenie Muzeum Arsłana Eyce'a „Amfora”

Historia muzeum to przede wszystkim historia jego założyciela. Arslan Eyce (1936–2018) — pochodzący z Silifke, z zawodu spółdzielca i dziennikarz — spędził czterdzieści lat na zbieraniu amfor z dna morza i okolicznych brzegów. Większość eksponatów pochodzi z wraków statków: wody u wybrzeży Taşucu i Silifke są bogate w zatopione statki, ponieważ miejsca te od czasów starożytnych były najważniejszym szlakiem tranzytowym między Egiptem, Syrią, Cyprem a portami Azji Mniejszej.

Starożytne Tashudju nazywało się Holmi — było to niewielkie, ale znaczące miasto portowe, które było ściśle związane z wewnętrzną Anatolią poprzez dolinę rzeki Göksu. To właśnie przez Göksu przebiegał szlak handlowy z Anatolii Środkowej do Morza Śródziemnego; Holmi było końcowym punktem tego korytarza. Produkty rolne wytwarzane w regionie — zboże, oliwa z oliwek, wino — pakowano do amfor i wysyłano drogą morską do innych części starożytnego świata.

W 1992 roku Arslan Eyje założył pierwszy w historii Tashuju waqf (fundację charytatywną) i przekazał budynek z początku XIX wieku na potrzeby muzeum. W 1997 roku przekazał zarządzanie kolekcją Ministerstwu Kultury i Turystyki Turcji. Po niezbędnych pracach związanych z wyposażeniem i uporządkowaniem ekspozycji muzeum oficjalnie otworzyło się dla zwiedzających w 2003 roku. Obecnie budynek jest własnością fundacji; vakf znajduje się pod nadzorem Generalnej Dyrekcji ds. Vakfów Turcji i posiada kilka nieruchomości w Silifke i Tashudżu.

Wynikiem czterdziestoletniej pracy Arsłana Ejdże jest 400 amfor, z których każda stanowi odrębny artefakt. To nie jest tylko prywatna kolekcja: to usystematyzowany przekrój handlu morskiego w basenie Morza Śródziemnego na przestrzeni pięciu tysiącleci. Otwarcie muzeum w 2003 roku stało się uznaniem znaczenia tej pracy zarówno na poziomie tureckim, jak i międzynarodowym.

Architektura i atrakcje

Muzeum mieści się w budynku z początku XIX wieku przy bulwarze İsmet İnönü (İsmet İnönü Bulvarı) — głównej ulicy Taşçu. Sam budynek pierwotnie służył jako magazyn: masywne ściany, sklepione sufity, małe okna zapewniające chłód — to klasyczna architektura regionalna późnego okresu osmańskiego. Ten funkcjonalny charakter budynku zaskakująco dobrze odpowiada naturze przechowywanych tu eksponatów: amfora również była przede wszystkim pojemnikiem, przedmiotem użytkowym, który stał się zabytkiem.

Kolekcja amfor: chronologia i typologia

Główną wartością muzeum jest różnorodność kolekcji. 400 amfor obejmuje okres od 3200 roku p.n.e. do 1800 roku n.e. Oznacza to, że w gablotach obok siebie znajdują się naczynia z epoki brązu, okresu archaicznego, klasycznego, hellenistycznego, rzymskiego i średniowiecznego. Kształt amfory zmieniał się z biegiem czasu: w epoce brązu były to niskie naczynia o szerokich szyjkach, w okresie klasycznym Grecy opracowali smukły, stożkowaty typ z zaostrzonym dnem, Rzymianie ujednolicili produkcję w poszczególnych regionach — a specjalista od znalezisk określa, skąd płynął statek. Muzeum w Tashuz pozwala na bezpośrednie porównanie tych typów, mając na uwadze ich chronologiczną kolejność.

Motyw morski: amfory z wraków statków

Szczególną wartość mają amfory wydobyte z dna morskiego. Woda morska konserwuje ceramikę inaczej niż ziemia: powierzchnia pokrywa się osadami, muszelkami, śladami organizmów morskich. Ślady te nie są wadą, lecz dokumentem: mówią o głębokości, o czasie zanurzenia, a czasem — o ładunku, który był przewożony w pobliżu. Arslan Ejdże zbierał właśnie takie eksponaty: z historią dna morskiego.

Budynek magazynu jako przestrzeń wystawowa

Atmosfera XIX-wiecznego magazynu dobrze komponuje się z wystawą: w wysokich salach o grubych ścianach amfory stoją w rzędach i grupach, podzielone według epok i regionów. Brak wyszukanego wystroju wnętrz działa na korzyść eksponatów — uwaga skupia się na samych naczyniach. Fotografowanie jest wygodne: dobre oświetlenie boczne podkreśla fakturę gliny i kształt uchwytów.

Kontekst lokalny: Tashuju i Holmi

Po wizycie w muzeum warto wyjść na nabrzeże Tashuju i popatrzeć na zatokę: to właśnie tutaj cumowały statki załadowane tymi samymi amforami, które stoją za szybą. Miasteczko jest niewielkie, przyjemne, z restauracjami rybnymi i terminalem promowym. Prom z Tashuju kursuje na Cypr Północny (Kyrenia/Girne) — to wyjątkowa trasa łącząca Turcję z wyspą, która w starożytności była również ważnym punktem tranzytowym dla handlu śródziemnomorskiego.

Ciekawostki i legendy

• Arslan Eyje zbierał amfory przez czterdzieści lat — to więcej niż wiek wielu muzeów państwowych. Prywatna kolekcja pozwoliła zachować i uporządkować znaleziska, które w przeciwnym razie trafiłyby w ręce prywatne lub na rynek antyków.
• Najstarsze eksponaty muzeum pochodzą z 3200 roku p.n.e. — to epoka wczesnej epoki brązu, kiedy to pierwsi morscy kupcy z basenu Morza Śródziemnego wytyczali szlaki między Anatolią, Syrią i Egiptem. Najpóźniejsze — z 1800 roku n.e., czyli z okresu osmańskiego.
• Starożytne Tasudżu nosiło nazwę Holmi i było połączone z Anatolią Środkową doliną rzeki Geksu. To właśnie tutaj, według jednej z wersji, w 1190 roku utonął podczas przeprawy przez Geksu niemiecki cesarz Fryderyk I Barbarossa, udający się na krucjatę.
• Budynek muzeum jest jednym z nielicznych zachowanych obiektów magazynowych z początku XIX wieku na wybrzeżu Mersin. Jego architektura sama w sobie stanowi zabytek historyczny z okresu późnoosmańskiego.
• Wakf, założony przez Arsłana Ejdże w 1992 roku, był pierwszym tego typu w historii Taşucu. Oznacza to, że utworzenie muzeum nie było jedynie gestem kolekcjonerskim, ale świadomym aktem budowania instytucji dla lokalnej społeczności.

Jak dojechać

Tashuju znajduje się w Silifke, w prowincji Mersin. Współrzędne muzeum: 36°19′03″ N, 33°52′40″ E. Muzeum położone jest przy bulwarze Ismet Inönü — głównej ulicy miasteczka, kilka minut spacerem od nabrzeża i terminalu promowego.

Najbliższe duże lotnisko to Adana Şakirpaşa (ADA), około 120 km na wschód. Z Adany do Silifke kursują autobusy; czas podróży wynosi około 1,5–2 godzin. Z Silifke do Taşucu jest jeszcze 10 km, około 15 minut taksówką lub dolmuşem. Z Mersin regularnie odjeżdżają bezpośrednie autobusy do Silifke; odległość wynosi około 80 km. Z Antalyi: około 400 km trasą D400, wygodnie jest podzielić podróż na etapy z postojem w Alamut lub Anemurium.

Porady dla podróżnika

Muzeum jest niewielkie, więc zwiedzanie zajmuje 45–60 minut. Aby lepiej poznać ekspozycję, warto skorzystać z usług przewodnika z Silifke lub wcześniej zapoznać się z typologią amfor — wtedy 400 naczyń z różnych epok zamienia się z jednolitej masy w fascynującą chronologię. W Internecie dostępne są artykuły wprowadzające na temat typów amfor z Licii, Cypru i Rodos – warto je przeczytać przed podróżą.

Warto połączyć wizytę w muzeum z innymi atrakcjami regionu: zamkiem Mamure w Anamurze, Anemurium, twierdzą w Silifke, bazyliką św. Tekli (Aya Tekla) – wszystko to w promieniu 50 km. Prom z Tashuju do Kyrenii (Cypr Północny) doda śródziemnomorskiego charakteru wycieczce. W pobliżu muzeum znajdują się dobre restauracje rybne z widokiem na zatokę; świeże ryby w prowincji Mersin to jedna z głównych kulinarnych przyjemności regionu. I pamiętajcie: Muzeum Arslan Eyje Private Amphora istnieje dzięki prywatnej pasji jednej osoby, która stała się dobrem publicznym — to rzadki przykład tego, jak indywidualna obsesja na punkcie historii zmienia losy całego miasta.